Historija se rijetko vraća kao tragedija ili farsa. Najčešće se vraća kao nemar. Narodi i države ne propadaju zato što izaberu pogrešnu stranu, već zato što – u presudnim trenucima – ne izaberu nikakvu stranu.
Objava Evropske deklaracije o nezavisnosti u Le Mondeu, prateća peticija za ujedinjeniju i suvereniju Evropu i sve snažniji glasovi o potrebi za federaliziranjem Evrope na prvi pogled mogu djelovati kao još jedan intelektualni eksperiment evropskih elita. No njihova važnost nije u neposrednom političkom učinku, nego u signalu koji šalju: da se ideja Evrope kao političke zajednice, a ne pukog tržišta ili administrativnog aranžmana, ponovo budi. Tiho, nesigurno, ali stvarno.
Za Bošnjake u Bosni i Hercegovini, to je trebao biti trenutak samoprepoznavanja. Umjesto toga, prošao je gotovo neopaženo.
Evropa se ne ujedinjuje iz idealizma, nego iz straha
Evropa danas ne gradi jedinstvo iz uvjerenja, nego iz nužde: rat na istočnim granicama, geopolitička marginalizacija između SAD-a i Kine, direktni napadi Trampove administracije i njegovih tajkuna na EU, demografski kolaps i spoznaja da tržišta sama po sebi ne proizvode političku moć. To ne garantuje uspjeh – evropske institucije su već dokazale da znaju propustiti velike prilike – ali otvara prostor za historijsku odluku: ili političko sazrijevanje ili trajnu perifernost.
U tom kontekstu, povratak govora o evropskom demosu, zajedničkom političkom vodstvu i dijeljenom suverenitetu nije romantični federalizam. To je hladni realizam kontinenta koji shvata da bez političkog identiteta nema ni strateške relevantnosti.
I dok se ta rasprava, makar oprezno, vraća u evropski centar, Bošnjaci ostaju zaglavljeni na margini vlastite političke ambicije – u lokalnim politikama, etničkoj aritmetici i beskrajnim međustranačkim prepucavanjima oko provincijalnih tema. Njihova politička imaginacija, nekada smještena u globalne tokove historije, danas je svedena na općinske nadležnosti i proceduralne bitke.
To više nije samo posljedica vanjskih ograničenja. To je svjesno prihvaćena provincijalizacija.
Evropljani koji kvare evropske narative
Bošnjaci zauzimaju neugodno mjesto u evropskoj historiji. Nisu migranti. Nisu dijaspora. Nisu proizvod postkolonijalnih talasa niti laboratorij zapadnog multikulturalizma. Oni su autohton evropski narod čija se islamska tradicija razvijala lokalno, organski i stoljećima — unutar same Evrope.
U teoriji, to bi ih trebalo postaviti u središte svake ozbiljne rasprave o evropskom identitetu. U praksi, čini ih problemom.
Za radikalnu evropsku desnicu, Bošnjaci razaraju narativ u kojem je islam uvijek stran, a Evropa prirodno kršćanska. Za liberalni evropski centar, Bosna je prije svega tehnički problem za upravljanje, a ne političko iskustvo koje traži razumijevanje. Rezultat je isti: Bošnjaci se tretiraju kao anomalija – tolerisana, objašnjavana ili jednostavno ignorisana.
Ali ključni lom ne dolazi izvana. Dolazi iznutra. Bošnjaci su, u velikoj mjeri, pristali na takvu ulogu.
Od raskršća imperija do lokalne samodovoljnosti
Bošnjačka historija se nekada odvijala na raskršćima velikih sila: Osmanskog carstva, Habsburške monarhije, jugoslovenskih projekata, hladnoratovskih blokova. Odluke donesene u Beču, Istanbulu, Berlinu, Moskvi i Washingtonu presijecale su njihovu sudbinu.
Danas, u trenutku kada se Evropa ponovo preispituje kao politička sila, Bošnjaci su paradoksalno povučeniji nego ikad. Politička energija troši se na blokade, simboličke ratove i beskrajno recikliranje ustavnih žalbi. Evropa se ne doživljava kao prostor djelovanja i ambicije, nego kao udaljeni sud od kojeg se očekuju ustupci.
To je civilizacijski pad u rangu.
Narod koji je nekada živio u središtu evropskih lomova danas se ponaša kao da se historija dešava negdje drugdje — a povremeno dolazi u formi briselskih dokumenata koje treba prevesti, pregovarati i, po mogućnosti, isprazniti od sadržaja.
Tiha opasnost ravnodušnosti
Postoji obrazac i nije laskav. Krajem 19. stoljeća bosanski muslimani su oklijevali između imperija. U 20. stoljeću su uvučeni u ideološke projekte koje nisu kontrolisali. Devedesetih su brutalno prisiljeni da se suoče s historijom u njenom najkrvavijem obliku.
Danas je opasnost tiša, ali ne i manja: ravnodušnost.
Historija se u Evropi ponovo piše — sporo, birokratski i bez velikih riječi. A Bošnjaci ponovo rizikuju da budu njen objekt, a ne njen subjekt. Govore jezikom prava, ali ne i moći; priznanja, ali ne i strategije; identiteta, ali ne i političkog pozicioniranja. I sve to posmatraju sa strane, kao da ih se ne tiče i kao da će bez otpora prihvatiti ono što im drugi jednom napišu.
Najdublja greška koju Bošnjaci čine je konceptualna. Prečesto se opisuju – ili dopuštaju da budu opisani – kao muslimani u Evropi. To podrazumijeva privremenost, uslovljenost i zavisnost.
U stvarnosti, oni su evropski muslimani: historijski, kulturno i politički evropski – i trajno takvi. Neizrbisiv faktor na tom kontinentu. To nije identitetska molba. To je činjenična tvrdnja.
Ali činjenice vrijede samo ako se artikulišu i politički brane.
Ako Evropa želi postati stvarna politička zajednica, a ne tehnički kompromis, trebat će joj narativi koji nadilaze etnicitet bez brisanja historije. Bošnjaci tu mogućnost već utjelovljuju. Ali utjelovljenje bez djelovanja ostaje prazna forma.
Tihi izbor
Niko danas formalno ne izbacuje Bošnjake iz evropske budućnosti. Dešava se nešto suptilnije i opasnije: oni sami se iz nje isključuju, ostajući zarobljeni u skučenosti lokalnih politika, dok kontinent – nesigurno, ali odlučno – ponovo promišlja sebe.
Historija ne kažnjava ravnodušnost odmah. Ona čeka.
I kada se Bošnjaci osvrnu, mogli bi još jednom otkriti da se historija desila – ne protiv njih, ne za njih – nego jednostavno bez njih.
Dnevni avaz/ASinfo
