Evropska unija sve otvorenije priznaje ono što se godinama pokušavalo prikriti diplomatskim frazama – punopravno proširenje neće se desiti brzo. Upravo zato u Briselu i ključnim evropskim prijestolnicama sada nastaje novi koncept: zemlje kandidati više ne bi morale čekati decenijama da bi osjetile konkretne koristi evropskih integracija.
Prijedlog njemačkog kancelara Fridriha Merca (Friedrich Merz) o posebnom statusu Ukrajine, kao i inicijativa Austrije, Italije, Češke, Slovačke i Slovenije o postepenom uključivanju Zapadnog Balkana u jedinstveno tržište EU, pokazuju da Evropska unija polako prelazi na model “integracije prije članstva”.
Za Bosnu i Hercegovinu to bi mogla biti najveća promjena evropske politike prema regionu još od Solunskog samita 2003. godine.
Suština novog modela je jednostavna: umjesto principa “sve ili ništa”, zemlje kandidati bi postepeno ulazile u pojedine segmente EU kako budu provodile reforme.
To u praksi znači da BiH možda ne bi uskoro postala punopravna članica Evropske unije, ali bi mogla dobiti pristup dijelovima evropskog tržišta, fondovima, programima i institucijama mnogo prije formalnog ulaska.
Takav model mogao bi uključivati:
– pristup dijelovima jedinstvenog evropskog tržišta,
– lakše poslovanje domaćih firmi u EU,
– uključivanje u evropske energetske i digitalne mreže,
– veći pristup evropskim fondovima,
– prisustvo predstavnika BiH na određenim sastancima EU institucija,
– postepeno uključivanje u evropske regulatorne i infrastrukturne projekte.
Drugim riječima, BiH bi mogla početi funkcionirati “kao dio EU”, iako formalno još ne bi bila članica.
Ekonomski aspekt
Posebno je važan ekonomski aspekt prijedloga pet država članica EU. Njihov plan predviđa postupno uključivanje zemalja zapadnog Balkana u evropsko tržište kroz sektore poput energetike, transporta, digitalne ekonomije i industrijske saradnje.
Za ekonomiju BiH to bi moglo značiti manje trgovinske barijere, jednostavniji izvoz, veću privlačnost za strane investitore i jače povezivanje domaćih kompanija s evropskim lancima proizvodnje.
U zemlji u kojoj političari već godinama “evropski put” koriste uglavnom kao frazu za konferencije i predizborne kampanje, ovo bi bio prvi model koji građanima može donijeti konkretne koristi i prije formalnog članstva.
Međutim, novi koncept ima i svoju političku pozadinu.
Evropska unija sve je svjesnija da dugotrajno čekanje otvara prostor Rusiji, Kini i drugim geopolitičkim akterima na Zapadnom Balkanu. Upravo zato u dokumentu koji prenosi Euractiv autori otvoreno navode da je cilj smanjiti utjecaj Moskve i Pekinga u regionu.
Trajno zaglavljeni
Brisel očigledno pokušava izbjeći scenarij u kojem zemlje zapadnog Balkana ostaju trajno zaglavljene u “čekaonici EU”, frustrirane sporim procesom proširenja i sve otvorenije okrenute alternativnim partnerima.
Ipak, novi model nosi i određene rizike.
Najveći je mogućnost da “privremena integracija” postane trajno stanje — odnosno da zemlje regiona godinama ostanu u svojevrsnoj sivoj zoni između članstva i kandidatskog statusa.
Drugim riječima, Zapadni Balkan bi mogao dobiti pristup dijelu koristi Evropske unije, ali bez stvarnog političkog utjecaja i prava odlučivanja.
Kritičari upozoravaju da bi to moglo stvoriti “Evropu drugog reda”, u kojoj bi zemlje poput BiH bile trajno integrirane ekonomski, ali ne i politički ravnopravne.
Za BiH dodatni problem predstavlja činjenica da čak i ovakav, fleksibilniji model, i dalje zahtijeva reforme koje domaće vlasti godinama izbjegavaju — od vladavine prava i funkcionalnijih institucija do usklađivanja s evropskim zakonodavstvom.
Priznanje neuspjeha
Drugim riječima, Evropska unija možda jeste spremna promijeniti pravila igre, ali BiH još nije pokazala da zna igrati ni prema postojećim pravilima.
Ipak, sama činjenica da se u Briselu ozbiljno razmatra model postepene integracije pokazuje da je dosadašnja politika proširenja praktično doživjela neuspjeh.
Dnevni avaz/ASinfo
